Therapeutisch werken met mensen met een laag zelfbeeld

Elke keer weer verwonder ik me een beetje over hoeveel mensen kampen met een laag zelfbeeld. In je kennissen- of vriendenkring zie je het niet altijd aan de ander, want we lopen nu eenmaal niet zo graag te koop met onze onzekerheden. Maar wanneer je als psycholoog of therapeut werkt, is het dagelijkse kost. Bij mij althans toch. Ik schat dat zo’n 80% van mijn cliënten last heeft van een laag zelfbeeld of gebrek aan zelfvertrouwen. Het is niet altijd de eerste of meest uitgesproken klacht waar ze mee komen, maar het zit er wel vaak onder.  In dit artikel deel ik graag mijn ideeën over een laag zelfbeeld: waar het volgens mij mee te maken heeft en hoe ik ermee aan de slag ga in mijn praktijk.

Levensgeschiedenis

De oorzaken van een laag zelfbeeld kunnen heel verschillend zijn. Soms is de oorzaak duidelijk, soms ook niet. Bij sommige mensen zit er een hele geschiedenis achter. Zij zijn bijvoorbeeld in de steek gelaten door hun ouders of bedrogen door hun partner, en hebben hieruit afgeleid dat ze het niet waard zijn om graag gezien te worden. Of ze werden altijd onder druk gezet om goed te presteren en hadden het gevoel dat het nooit goed genoeg was voor een ander, waardoor ze nu ook hele hoge eisen aan zichzelf stellen en vinden dat ze niet goed genoeg zijn.

Vaak kan het helpen om cliënten inzicht te leren krijgen in hun levensgeschiedenis en de manier waarop deze hun zelfbeeld beïnvloed heeft. Dan kunnen ze ook makkelijker gaan toetsen of dit beeld wel klopt, en kunnen ze de mening van anderen makkelijker van die van zichzelf leren onderscheiden. Want het is niet omdat iemand anders jou in de steek gelaten heeft of negatief beoordeelt, dat je niet de moeite waard bent.

Een klein stukje zelfvertrouwen

Door in mijn praktijk met mensen over hun zelfbeeld te praten, heb ik het idee gekregen dat velen toch wel ergens een klein stukje zelfvertrouwen in zich hebben. Dat ze ergens heel diep vanbinnen wel weten of toch tenminste denken dat ze misschien wél de moeite waard zijn… dat ze een goed mens zijn, dat ze ook hun kwaliteiten hebben en dat ze misschien zelfs best trots op zichzelf mogen zijn. Maar dat stukje is vaak nog heel klein, omdat het steeds onderdrukt wordt door hun eigen onzekerheden of door anderen die hen de grond in boren.

Ik leg dat ook vaak zo uit aan mijn cliënten, en vraag hen of zij ook ervaren dat dat stukje er ergens zit. Ik merk dat mijn cliënten dit in eerste instantie vaak een beetje vreemd vinden, maar dat ze uiteindelijk wel erkennen dat dat stukje er misschien wel ergens zit. (Het kan natuurlijk ook zijn dat ze mijn idee niet durven tegenspreken, hoewel ik hen zeg dat ze dit zeker mogen doen. ) Ik denk dat het kan helpen als mensen zich bewust zijn van dat kleine stukje dat er al zit, want dan moeten ze niet van nul beginnen. Dan zit er al een stukje zelfvertrouwen in hen – hoe klein ook – dat aangesterkt kan worden en kan groeien. Want ondanks al hun onzekerheden en twijfels, zit er ergens een kern die wel in zichzelf gelooft en die zichzelf wel de moeite waard vindt. En dan is het vooral een kwestie van die kern wat meer toe te laten en te voeden zodat die kan groeien….

De invloed van onze maatschappij

Een andere reden waarom dit kleine stukje zelfvertrouwen vaak klein gehouden wordt, is volgens mij dat mensen vaak bang zijn om opschepperig of egoïstisch over te komen. We leven nu eenmaal in een maatschappij waar we geleerd hebben dat we bescheiden moeten zijn, én dat het nooit goed genoeg kan zijn. De verwachtingen zijn vaak zeer hoog. Als kind moeten we goed presteren op school en het liefst ook nog eens veel hobby’s hebben (en ook daar nog eens de beste in zijn). Later moeten we het liefst gaan studeren, een goedbetaalde job en een goede relatie hebben, de perfecte ouder zijn, sporten en gezond eten, er goed blijven uitzien…

We leggen de lat ook steeds een trapje hoger, want het kan nooit goed genoeg zijn. De perfectie kan je niet bereiken, maar je moet er wel naar blijven streven. Als je van jezelf vindt dat je goed genoeg bent, dan word je al snel als lui of ongemotiveerd beschouwd, of ben je ‘een dikke nek’. Deze twee factoren maken volgens mij ook dat mensen zich niet snel zelfverzekerd voelen, en hier al zeker niet snel voor durven uitkomen. Er is immers steeds een stemmetje dat zegt: ‘helaba, niet te snel tevreden zijn he, het kan altijd nog beter!’. En dus wordt dat kleine stukje zelfvertrouwen dat we volgens mij allemaal wel hebben, ook door onze maatschappij klein gehouden.

Zelfkennis is het begin van alle wijsheid

Bovendien ondervind ik dat sommige mensen met een laag zelfbeeld zichzelf eigenlijk niet zo goed kennen. Dit valt me vooral op bij jongeren. Dat hoort natuurlijk ook wel bij hun levensfase, zij zijn hun identiteit immers nog aan het ontwikkelen. Maar toch zijn ze ook al iemand met bepaalde eigenschappen, en denk ik dat het hen kan helpen om zich daar meer bewust van te worden. Ik merk dat jongeren ook vaak gepreoccupeerd zijn met wat ze niet hebben en waar ze tekortschieten, doordat ze heel erg aan bepaalde standaarden en idealen willen voldoen (wat ook weer een invloed van onze maatschappij is). Daardoor is het vaak moeilijk om positieve eigenschappen van zichzelf te erkennen. Maar ook bij volwassenen met een laag zelfbeeld speelt dit vaak mee.

Een oefening die ik dan vaak met cliënten doe is de volgende: ik neem een leeg blad, schrijf bovenaan ‘Ik ben…’, en vraag aan de cliënt om dit aan te vullen met eigenschappen van zichzelf. Voor veel cliënten is dit een moeilijke opdracht. Vaak kunnen ze in eerste instantie maar weinig woorden noteren en noteren ze voornamelijk negatieve kenmerken van zichzelf. Ik vraag hen dan ook om ook eens over hun positieve eigenschappen na te denken en deze erbij te schrijven.

Dan vraag ik hen ook wat andere mensen over hen zouden zeggen, met welke woorden zij hen zouden beschrijven. Dit laat ik hen dan op een ander blad noteren. Vaak neem ik zelfs een afzonderlijk blad voor elke belangrijke persoon, zodat er voldoende bij elke persoon wordt stilgestaan en dat er voldoende woorden genoteerd worden (bv. een blad voor de moeder, de vader, de broer, de zus, de beste vriendin, de partner,…).

Vaak lukt het beter om te schrijven wat anderen over hen zouden zeggen, dan om dit over zichzelf neer te schrijven. Maar wanneer ook dit moeilijk is, vraag ik om het blad mee naar huis te nemen en aan de personen zelf te vragen hoe zij hun zouden beschrijven. Nadien vraag ik hen of ze vinden of de eigenschappen waarmee anderen hen beschrijven volgens hen kloppen of niet. Als ze vinden dat ze kloppen, kunnen ze deze ook aanvullen op het blad met ‘ik ben…’. Ik vraag dan ook om bij elke eigenschap wat meer uitleg te geven en aan te geven of die voor hen positief of negatief is, of wanneer het positief of negatief zou kunnen zijn. Op die manier probeer ik hun zelfbeeld wat te verruimen en wat meer evenwicht te creëren tussen positieve en negatieve eigenschappen. Òf net duidelijk te maken dat de meeste eigenschappen niet per se positief of negatief zijn, maar afhankelijk van de situatie en de manier waarop ze ingezet worden beter of slechter kunnen zijn. Ik denk dat als cliënten een wat ruimer en meer genuanceerd beeld van zichzelf krijgen, dat dit kan helpen om hun zelfbeeld wat realistischer en positiever te maken.

Zo, dit was een lang en ingewikkeld artikel naar mijn gevoel. Ik hoop dat jullie wat begrijpen wat ik bedoel. Zo niet, vraag maar raak! En dit is natuurlijk mijn eigen invulling en idee hierover, dus laat gerust weten of je je hier wel in kan vinden of misschien net helemaal niet.

Laat hier een reactie achter